• 1274 Dampierre
  • 1468 Schelde
  • 1585 Mercator
  • 1598 Ortelius
  • 1609 Hondius
  • 1612 Guicciardini
  • 1617 Kaerius
  • 1645 Bleau
  • 1682 Jansonius
  • 1698 De wit
  • 1740 Ottens
  • 1755 Tririon
  • 1867 Kuyper
  • 1880 Posthumus
  • 1912 Winkler Prins
  • 2017
mail ons  
Zeeland is jarig in 2023
maar (nog) bijna niemand weet dat...
In 1323, bij de Vrede van Parijs tussen de Vlaamse en de Hollandse graaf, werd Zeeland voor het eerst een bestuurlijke eenheid. Eerst als graafschap en later als provincie. Dat laatste is nog steeds zo en in 2023 zal Zeeland haar 700e verjaardag vieren. Van de meeste steden is het jaar waarin stadsrechten werden verkregen, bekend. In 2015 en 2018 vierden Vlissingen en Middelburg hun 700- en 800-jarig bestaan. In 2019 was het 800 jaar geleden dat Zierikzee stadsrechten kreeg, Axel vierde dit al in 2013 en Westkapelle en Domburg mogen het in 2023 doen. De oudste stad van Zeeland (en de vierde van Nederland), Aardenburg, heeft in 2027 haar grote feest: de stad kreeg in 1127 stadsrechten en bestaat dus 900 jaar. De andere Zeeuwse steden moeten nog even wachten, maar het gebeurt zelden dat een stad haar centennium niet viert.

Aardenburg omstreeks 1560
Aardenburg, de oudste stad van Zeeland en de vierde van Nederland, halverwege de 16e eeuw. Bron: Deventer, J. van, Planos de ciudades de los Países Bajos. Deel II. Ff. 73.
Hoe kan het dan dat bijna niemand weet dat Zeeland in 2023, 700 jaar een bestuurlijke eenheid is? Sommigen zullen zeggen dat de provincie al veel langer bestaat. Klopt, maar dat is bij de meeste steden ook het geval: eerst was er een gehucht, vervolgens een dorp en pas na jaren, meestal eeuwen, werden er stadsrechten verleend. Anderen zullen zeggen dat mensen zich meer identificeren met steden dan met provincies. De verschillen in opkomstpercentages bij de gemeentelijke en provinciale verkiezingen vormen daarvan een mooie illustratie. Voelt iemand zich meer Middelburger of Zierikzeeënaar dan Zeeuw? Dat valt te betwijfelen.

Graven en graafschappen
Een Graafschap was een gebied dat door een graaf werd bestuurd. De titel en de functie ontstonden in het Frankische Rijk in de vroege Middeleeuwen. Het doel was om het rijk bestuurbaar te houden. Daartoe werd het in gebieden verdeeld (graafschappen), die elk werden geregeerd door vertegenwoordigers (graven) van de vorst. De relatie tussen de vorst en de graaf was die tussen leenheer en leenman. De leenheer was de soeverein en kende geen enkele macht boven zich. De leenman was de suzerein en kon ook weer leenmannen onder zich hebben. In dat geval was hij zelf leenheer, maar had altijd te maken met de soeverein boven zich, aan wie hij leenhulde moest afleggen.
De meest waarschijnlijke oorzaak voor de onbekendheid met het Zeeuwse jubileum is de complexiteit van de omstandigheden waaronder in 1323 de Vrede van Parijs tot stand kwam en Zeeland een graafschap werd. In de literatuur komt het zelden expliciet aan de orde. Ook in de tussen 2012 en 2014 verschenen vierdelige Geschiedenis van Zeeland werd er geen direct verband gelegd tussen de Vrede van Parijs en het ontstaan van het graafschap. Nader onderzoek is daarom geen overbodige luxe. Het onderstaande is een eerste aanzet daartoe.
De stichting van het Graafschap Zeeland
Boudewijn IV van Vlaanderen  (ca. 980-1035)
Boudewijn IV van Vlaanderen (‘Boudewijn met de baard’, ca. 980-1035) kreeg in 1012 van de Duitse keizer Hendrik II, Zeeland Bewestenschelde en de huidige Vier Ambachten in Oost-Zeeuws-Vlaanderen in leen. Bron: Gravenkapel Kortrijk.
Zeeland was omstreeks het jaar 1000 een nog nauwelijks ontgonnen gewest tussen Vlaanderen, Brabant en Holland. Tegelijkertijd vormde het de grens tussen de soevereine rijken Duitsland en Frankrijk. Met de ontginning van het gebied, de inpolderingen, de stichting van kloosters en steden, werd het gewest steeds meer een bron van inkomsten en daarmee van conflicten.

In dit voormalige woeste land waren ook lokale belangen ontstaan van adellijke families, vroege stedelijke nederzettingen en kloosters, die zich afwisselend met de Vlaamse en de Hollandse graaf verbonden. Deze coalitievorming stimuleerde de oorlog om Zeeland, een nog niet scherp afgebakende regio die door het handelen van al deze partijen steeds meer een eigen rechtsgebied ging vormen.

Zeeland Bewestenschelde en Beoostenschelde
Kaart ‘Zeeland in 1300’ uit 1921, getekend door A.A. Beekman in zijn Geschiedkundige Atlas van Nederland, Deel III Zeeland (Den Haag, 1921). De vermeldingen ‘Zeeland Bewestenschelde’ en ‘Zeeland Beoostenschelde’ zijn, incusief de accolades, door de samenstellers van deze webpagina toegevoegd.

In 1012 kreeg de Vlaamse graaf Boudewijn IV van de Duitse keizer Hendrik II Zeeland Bewestenschelde (Walcheren en de Bevelanden) en de huidige Vier Ambachten in Oost-Zeeuws-Vlaanderen in leen. In 1076 leende de Hollandse graaf Zeeland Bewestenschelde van de Vlaamse graaf, die zich in het gebied begon te manifesteren en later ook het Waasland claimde. In 1107 werd in het Verdrag van Brugge bepaald dat het gebied door zowel de graven van Holland als die van Vlaanderen zou worden geregeerd. Op 24 september 1256 werd deze samenwerking beëindigd door arbitrage van de Franse koning Louis IX. De Hollandse graaf moest opnieuw leenhulde afleggen aan de Vlaamse graaf. Op 2 oktober van hetzelfde jaar volgde het Verdrag van Brussel, nu door bemiddeling van de hertog van Gelre, waarbij Zeeland weer aan Holland toekwam.

Slag bij Zierikzee in 1304
Slag bij Zierikzee in 1304. Tekening uit de 14e eeuw uit de Nuova Cronica van Giovanni Villani. Bron: Biblioteca Vaticana.
De Vlaamse graven bleven echter de Hollandse claims betwisten, hetgeen na het uitsterven van het Hollandse gravenhuis in 1299, drie jaar later leidde tot de grote oorlog om Zeeland. Deze eindigde met de Slag bij Zierikzee op 10 en 11 augustus 1304. De marine van de Franse koning beslechtte die zeeslag in het voordeel van de Hollandse graaf. Een week later versloeg het landleger van de Franse koning de Vlaamse graaf opnieuw in de Slag bij Pevelenberg.

Eind dertiende en begin veertiende eeuw ontstond de titel ‘graaf van Zeeland’ die door leden van het Hollandse én het Vlaamse gravenhuis werd gebruikt om het gebied te claimen. Het werd echter steeds duidelijker dat de Hollandse graaf, Willem III, de omstreden eilanden van Zeeland Bewestenschelde niet snel meer uit handen zou geven. Zijn macht groeide vanwege een slimme huwelijkspolitiek en zijn vermogen om op de juiste momenten de juiste strategische partners te kiezen. Hij trouwde in 1305 met de zus van de Franse koning en huwelijkte zijn vier dochters uit aan hoge vorsten, onder wie de Duitse keizer en de Engelse Koning. Hij koos de kant van de Fransen wanneer deze in oorlog waren met de Vlamingen maar steunde tegelijkertijd de Engelsen in de strijd met Frankrijk zonder dat dit zijn positie wezenlijk aantastte.
Graaf Willem de Derde
De eerste graaf van Zeeland na de Vrede van Parijs in 1323, Willem de Derde (Henegouwse huis, 1304 -1337). Bron: M.Z. Boxhorn, Chronijcke van Zeeland. Middelburg, 1644.
Willem slaagde erin de controle over Utrecht in handen te krijgen en tevens grote delen van Friesland aan zijn macht te onderwerpen. Bij de vrede van Parijs in 1323 tussen zijn graafschap en Vlaanderen wist hij definitief de macht over Zeeland Bewestenschelde naar zich toe te trekken. In het vredesverdrag werd de titel ‘graaf van Zeeland’ formeel erkend en toegewezen aan de Hollandse graven. Het Waasland en de Vier Ambachten kwamen toe aan de Vlaamse grafelijkheid.

De grenzen tussen de vier vorstendommen: Vlaanderen, Brabant, Zeeland en Holland werden zo min of meer vastgelegd. In de loop van de dertiende eeuw werd ook het Brabantse eiland Tholen aan Zeeland toegevoegd. Zo kreeg het graafschap vorm en begon de institutionele ontwikkeling van de autonome Staten van Zeeland waarin de stemhebbende steden, de Ridderschap en de Abt van Middelburg de dienst uitmaakten. Dit betekent dat in 2023 de provincie Zeeland kan herdenken dat 700 jaar geleden het graafschap werd gesticht waaruit in 1814 de huidige provincie inclusief Zeeuws-Vlaanderen voortkwam. Er is alle reden de wordingsgeschiedenis van dit graafschap zowel in geo-economische als in geo-politieke zin te herdenken. Het oude graafschap Zeeland heeft samen met Holland, na de afzwering van Philips II als graaf in 1581, een cruciale rol gespeeld in de wereldgeschiedenis.
Colofon
Het project Zeeland 700 is een initiatief van de Werkgroep Cultuurhistorie van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen, in samenwerking met de Hurgronje-leerstoel van de UCR. Gedurende de komende maanden zal worden gewerkt aan een projectplan en een stuurgroep en zal de samenwerking worden gezocht met de besturen van de Provincie Zeeland en de Zeeuwse gemeenten, alsmede met organisaties en bedrijven die aan het project inhoudelijk, organisatorisch of financieel hun medewerking willen verlenen. Daarnaast worden er contacten gelegd met partners in Vlaanderen en elders in Europa.
Werkgroep Cultuurhistorie van het Koninklijk Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen

University College Roosevelt

؏
Middelburg,